Zmiany w prawie karnym w 2017 r.

Dnia 23 marca 2017 r. uchwalone zostały cztery ustawy  o zmianie kodeksu karnego i niektórych innych ustaw:

Dziennik Ustaw Data dziennika Vacatio legis Data wejścia w życie
Poz. 768 12.04.17 14 dni 27.04.17
Poz. 773 12.04.17 3 msc 13.07.17
Poz. 952 16.05.17 14 dni 31.05.17
Poz. 966 17.05.17 14 dni (oprócz art. 5 pkt 1) 01.06.17
  • Ustawa z 23 marca 2017 r., weszła w życie 27 kwietnia 2017 r. (poz. 768)
    Do najważniejszych zmian nowelizacji można zaliczyć wprowadzenie

    • art. 44a oraz nadanie nowego brzmienia art. 45, 45a oraz 47 Kodeksu karnego.
      Art. 44a kk wprowadza możliwość orzeczenia przepadku przedsiębiorstwa służącego do popełnienia przestępstwa lub ukrycia korzyści z przestępstwa. Przepadek może być orzeczony w razie skazania za przestępstwo, z którego popełnienia sprawca osiągnął korzyść majątkową znacznej wartości. Przedmiotowe przedsiębiorstwo może być własnością skazanego, jego współwłasnością lub nie należeć do skazanego (o ile właściciel chciał aby przedsiębiorstwo służyło do popełnienia przestępstwa lub ukrycia korzyści lub przynajmniej przewidywał taką możliwość i się na to godził).
      Przepadku nie orzeka się jeżeli: byłoby to niewspółmierne do wagi przestępstwa, wystąpiłaby znacząca dysproporcja pomiędzy szkodą wynikłą z przestępstwa a wartością przedsiębiorstwa lub gdy wystąpią inne szczególnie uzasadnione przypadki, w których przepadek byłby dla właściciela przedsiębiorstwa niewspółmiernie dolegliwy.
    • Art. 45 kk, w dotychczasowym brzmieniu, wprowadzał domniemanie, że wszelkie mienie zdobyte przez skazanego <za przestępstwo, z którego uzyskana została korzyść znacznej wartości>, w okresie od popełnienia przestępstwa do wydania wyroku (choćby nieprawomocnego), uważane było za korzyść uzyskaną z przestępstwa. Nowelizacja zarówno rozszerza katalog przestępstw przy których „działa domniemanie” (np. przestępstwa zagrożone karą do 5 lat pozbawienia wolności, z których uzyskana została korzyść majątkowa, czy przestępstwa popełnione w zorganizowanej grupie) jak również wydłuża okres stosowania domniemania – wszelkie mienie, które sprawca objął we władanie lub do którego uzyskał jakikolwiek tytuł uzyskane w okresie 5 lat przez popełnieniem przestępstwa do wydania wyroku (choćby nieprawomocnego).
      Dodatkowo za korzyść z przestępstwa uważa się pożytki z rzeczy stanowiących tę korzyść.
      Nowelizacja z 23 kwietnia 2017 r. przewiduje, w przepisach intertemporalnych (art. 23), że art. 45 i 45a kk w nowym brzmieniu stosować należy również do stanów faktycznych sprzed 27 kwietnia 2017 r.
    • Zgodnie z brzmieniem nowego art. 45a kk przepadek może zostać orzeczony nawet w razie śmierci lub niewykrycia sprawcy albo zawieszenia postępowania z powodu niemożliwości ujęcia oskarżonego lub gdy nie może on brać udziału w postępowaniu z powodu choroby psychicznej lub innej.
  • Ustawa z 23 marca 2017 r., weszła w życie 13 lipca 2017 r. (poz. 773)

Nowelizacja ta zaostrza odpowiedzialność karną za przestępstwa, w których poszkodowanymi są osoby nieporadne  ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny. W szczególności zmienił się wymiar kary za:

Art. Przestępstwo Stary wymiar kary Nowy wymiar kary
156 Spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu Od 1 do 10 lat pozbawienia wolności Od 3 lat pozbawienia wolności
156 Spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, w wyniku którego pokrzywdzony umrze Od 2 do 12 lat pozbawienia wolności Od 5 lat pozbawienia wolności; 25 lat pozbawienia wolności lub dożywotnie pozbawienie wolności
189 § 2 i 2a Bezprawne pozbawienie wolności  osoby nieporadnej  ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny na ponad 7 dni Nie istniało lex specialis dla osób nieporadnych, a wymiar kary lex generalis wynosił  od roku do 10 lat pozbawienia wolności Od 2 do 12 lat pozbawienia wolności
207 Znęcanie się fizyczne lub psychiczne nad osobą nieporadną  ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny Nie istniało lex specialis dla osób nieporadnych, a wymiar kary lex generalis wynosił  od 3 msc do 5 lat pozbawienia wolności 6 msc do 8 lat pozbawienia wolności
210 Porzucenie osoby nieporadnej  ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny wbrew obowiązkowi troszczenia się o nią Do 3 lat pozbawienia wolności Od 3 msc do 5 lat pozbawienia wolności
210 Śmierć wskutek porzucenia osoby nieporadnej Od 6 msc do 8 lat pozbawienia wolności Od 2 do 12 lat pozbawienia wolności
211 Uprowadzenie lub zatrzymanie małoletniego lub osoby nieporadnej  ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny wbrew woli opiekuna Do 3 lat pozbawienia wolności Od 3 msc do 5 lat pozbawienia wolności

Dodatkowo do katalogu w art. 240 kk dodano art. 156, art. 197 §3,§4; art 198 oraz art. 200, a więc karalne staje się niepowiadomienie odpowiedniego organu powołanego do ścigania przestępstw o przygotowaniu lub usiłowaniu:

  • spowodowania ciężkiego uszczerbku na zdrowiu;
  • zgwałcenia ze szczególnym okrucieństwem; wobec członka rodziny, wobec małoletniego oraz wspólnie z inną osobą;
  • seksualnego wykorzystania niepoczytalności lub bezradności;
    seksualnego wykorzystania małoletniego.


3.  Ustawa z 23 marca 2017 r., weszła w życie 31 maja 2017 r. (poz. 952)

Zmiany wprowadzone tą ustawą dotyczą wprowadzenia nowych zasad dotyczących uporczywego uchylania się od ponoszenia obowiązku alimentacyjnego. We wcześniejszym brzmieniu przepisu kryminalizowana było jedynie nie-alimentacja, której skutkiem było narażenie uprawnionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, (kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2). Przepis nie doprecyzowywał słowa uporczywa – nie nadawał mu ram czasowych ani nie określał minimum niespełnionych świadczeń.
W nowej wersji przepisu odpowiedzialności karnej podlegać będzie dłużnik alimentacyjny, jeżeli łączna wysokość zaległości wynosi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych, albo, jeżeli chodzi o świadczenie nie okresowe – jeśli opóźnienie w zapłacie wynosi  co najmniej 3 miesiące. Paragraf 1 przepisu nie zawiera jednak warunku, jak to było w poprzednim stanie prawnym, aby skutkiem zaniechania było narażenie uprawnionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Taka „podstawowa nie-alimentacja” zagrożona jest karą  kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do roku.
Nowo dodany paragraf 1a wprowadza lex specialis – jeżeli  skutkiem zaniechania było narażenie uprawnionego na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych dłużnikowi alimentacyjnemu grozi kara grzywny, ograniczenia wolności lub pozbawienia wolności do lat 2. Jest to zatem regulacja sprzed nowelizacji z dodanym warunkiem minimalnie 3 niezapłaconych świadczeń okresowych lub 3 miesięczną zwłoką w spełnieniu świadczenia nieokresowego.
Ustawodawca przewiduje także „furtkę” dla dłużnika – nie zostanie on ukarany jeżeli należność pokryje w terminie do 30 dni od dnia pierwszego przesłuchania w charakterze podejrzanego.

4.  Ustawa z 23 marca 2017 r., weszła w życie 1 czerwca 2017 r. (poz. 966)

Ustawa dotyczy zaostrzenia wymiaru kary za przestępstwa drogowe.
W stanie prawnym sprzed czerwca 2017 r. osobie powodującej katastrofę w komunikacji, bezpośrednie niebezpieczeństwo katastrofy lub wypadek w komunikacji, która znajdowała się w stanie nietrzeźwości, pod wpływem środka odurzającego lub zbiegła z miejsca zdarzenia, groziła kara pozbawienia wolności pd dolnej granicy kary za to przestępstwo zwiększonej o połowę do górnej granicy kary zwiększonej o połowę. Regulacja ta pozostała niezmieniona z wyjątkiem podwyższenia granicy kary za spowodowanie wypadku śmiertelnego pod wpływem używek (lub jeśli sprawca zbiegł): od 2 lat pozbawienia wolności do górnej granicy podwyższonej o połowę.
Dodany art. 178b kryminalizuje nie zatrzymanie pojazdu na polecenie osoby uprawnionej do kontroli ruchy drogowego (najczęściej jest to policja w radiowozie), przewidując karę pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
Wyższy wymiar kary, bo od 3 miesięcy do 5 lat pozbawienia wolności (kiedyś do 3 lat pozbawienia wolności), grozi za nie stosowanie się do orzeczonych przez sąd środków karnych, w tym również zakazu prowadzenia pojazdów.
Wreszcie do art. 42 dodano § 1a, zgodnie z którym sąd obligatoryjnie orzeka zakaz prowadzenia wszelkich pojazdów w razie skazania za:

  • nie zatrzymanie pojazdu na polecenie osoby  uprawnionej do kontroli ruchy drogowego (art. 178b)
  • prowadzenie pojazdu po cofnięciu uprawnień (art. 180a)
  • nie zastosowanie się do orzeczonego przez sąd zakazu prowadzenia pojazdów.

Odpowiedzialność za wypadek drogowy

„Wypadek” drogowy tym różni się od np. „kolizji”, że jego skutkiem są poważniejsze obrażenia i problemy zdrowotne osób w nim uczestniczących. W rozumieniu Kodeksu Karnego o „wypadku” będziemy mogli powiedzieć, gdy ktoś dozna w jego wyniku uszczerbku na zdrowiu na okres powyżej siedmiu dni. Oznacza to, że jeżeli w wyniku kolizji na drodze dojdzie np. do złamań lub innych uszkodzeń ciała, powinno zostać przeprowadzone postępowanie przygotowawcze. Osobą odpowiedzialną za wypadek jest ten, kto „chociażby nieumyślnie naruszając zasady bezpieczeństwa (…) spowoduje nieumyślnie wypadek..” (art. 177 kodeksu karnego). Odpowiedzialność karna za spowodowanie wypadku jest więc niezwykle szeroka, bo zależy tylko od tego, czy „sprawca” naruszył swoim zachowaniem jakiekolwiek zasady bezpieczeństwa w ruchu (choćby nieumyślnie!) i czy zaistniał związek przyczynowy pomiędzy tym zachowaniem a uszkodzeniami ciała innej osoby. Co ciekawe, co do zasady odpowiedzialność ta nie jest więc uzależniona od zachowania pokrzywdzonego, od którego wcale nie wymaga się, aby zachowywał się prawidłowo. Do ukarania sprawcy wypadku może dojść więc także wtedy, gdy pokrzywdzony sam naruszał zasady bezpieczeństwa na drodze, o ile tylko zasady te naruszył także oskarżony. W tym kontekście warto wspomnieć ważne i aktualne orzeczenie z dnia 3 marca 2016 r. (sygn. III KK 415/15), w którym Sąd Najwyższy wskazuje, że za każdym razem gdy zarówno pokrzywdzony jak i sprawca swoimi zachowaniami przyczynili się do wystąpienia wypadku, i obaj naruszyli reguły bezpieczeństwa na drodze, Sąd musi dogłębnie zweryfikować stopień tych naruszeń. Może to prowadzić do sytuacji, w której pomimo naruszenia zasad bezpieczeństwa przez „sprawcę” wypadku, to naruszenie zasad przez „pokrzywdzonego” będzie tak poważne, że przesądzi o braku odpowiedzialności karnej za spowodowanie wypadku.

Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności małoletnich

Przestępstwa popełnione na tle seksualnym z pokrzywdzeniem osób małoletnich należą do kategorii najtrudniejszych w odbiorze społecznym. Powoduje to też, że wiedza o tym, jakie czyny podlegają każe jest stosunkowo dobrze rozpowszechniona. Najczęściej zwraca się uwagę na granicę wieku, w którym dozwolone są kontakty seksualne – obcowanie płciowe z małoletnim poniżej lat 15 jest przestępstwem, zagrożonym karą do 12 lat pozbawienia wolności. Niedozwolone są też czynności prowadzone z zamiarem doprowadzenia dziecka poniżej lat 15 do obcowania płciowego – na przykład w drodze rozmowy w Internecie. Rzadziej zwraca się uwagę na to, że niektóre przestępstwa można popełnić na szkodę małoletniego, który już ukończył 15 lat, ale jeszcze nie jest pełnoletni. Pojęcie „małoletniego” ma ścisłe znaczenie prawne, oznacza każdą niepełnoletnią. Dotyczy to na przykład utrwalania treści pornograficznych z udziałem małoletniego (nie koniecznie poniżej 15 roku życia), które jest przestępstwem. Osoba która ukończy 15 rok życia może, w świetle prawa karnego, odbywać stosunku seksualne z osobami pełnoletnimi, ale nie wolno wykorzystywać jej niedoświadczenia życiowego i sytuacji; dlatego też przestępstwem jest obcowanie płciowe (lub inna czynność seksualna) z małoletnim w zamian za udzielenie mu np. korzyści majątkowej. Takie działanie będzie przestępstwem nawet jeżeli osoba małoletnia ukończyła już 15 lat. Szczegółowo rozstrzyga o tym art. 199 §3 Kodeksu karnego, dodany do niego nowelizacją z 2005 r.: „…kto obcuje płciowo z małoletnim lub dopuszcza się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej albo doprowadza ją do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania, nadużywając zaufania lub udzielając w zamian korzyści majątkowej lub osobistej albo jej obietnicy [podlega każe pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat]”.

Zmiany w art. 75 Kodeksu karnego i wznowienie postępowania

W praktyce może dochodzić do sytuacji, w której już po uprawomocnieniu się orzeczenia w postępowaniu karnym konieczna jest ponowna ocena sprawy i ewentualne uchylenie wyroku. Jedną z tego przyczyn może być uchylenie przepisu wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego. Szczególną sytuację może stanowić kwestia art. 75 §1 kodeksu karnego, który nakazywał obowiązkowo zarządzić wykonanie zawieszonej kary pozbawienia wolności w sytuacji kolejnego skazania na karę z warunkowym jej zawieszeniem za przestępstwo popełnione w okresie próby.  Oznaczało to istnienie automatyzmu prawnego, w którym Sąd nie miał możliwości wydania innego postanowienia niż o zarządzeniu wykonania kary pozbawienia wolności. Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 lipca 2013 r. (sygn. SK 9/10) przepis art. 75 §1 k.k. został uchylony jako niezgodny z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej właśnie w zakresie w jakim nie przewidywał możliwości odstąpienia od zarządzenia wykonania kary w sytuacji gdy wobec skazanego ponownie orzeczono karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania, jeżeli przemawiają za tym szczególne względy. W efekcie przepis ten utracił moc, a obecne brzmienie art. 75 pozwala Sądowi dokonać w takiej sytuacji oceny, czy wykonanie kary pozbawienia wolności rzeczywiście powinno być zarządzone. Oznacza to, że część postanowień zarządzających wykonanie kary pozbawienia wolności zostało wydanych na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją RP, a to zaś pozwala na wznowienie  tego postępowania na podstawie art. 540 §2 Kodeksu postępowania karnego. Wznowienie postępowania nie następuje jednak automatycznie po złożeniu odpowiedniego wniosku. Sąd w przypadkach osób w opisanej powyżej sytuacji ma możliwość dokonania oceny, czy nie istniały szczególne okoliczności, uzasadniające odstąpienie od zarządzenia wykonania kary pozbawienia wolności. Wniosek o wznowienie postępowania i niezarządzanie wykonania zawieszonej kary należy złożyć do Sądu Okręgowego.

Nowelizacje prawa karnego

Na przełomie ostatniego roku, mieliśmy do czynienia z dwoma zupełnie różnymi stanami prawnymi dotyczącymi prawa karnego. 1 lipca 2015 r. weszła w życie nowelizacja kodeksu karnego oraz kodeksu postępowania karnego, wprowadzająca kontradyktoryjny model postępowania. Oznaczało to zmarginalizowanie aktywnej roli sądu, a udowodnienie winy oskarżonego stało się obowiązkiem prokuratora.

Obecnie obowiązująca nowelizacja weszła w życie 15 kwietnia 2016 r., przywracając model procesu sprzed 1 lipca 2015 r. Powróciła możliwość przeprowadzania dowodów z urzędu oraz zasada prawdy materialnej.

W związku z powyższym, może pojawić się pytanie, który stan prawny będzie obowiązywał przy rozpatrywaniu konkretnej sprawy? Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna, a istotną rolę odgrywa tutaj data wpływu aktu oskarżenia.