Pojęcie „przestępstwa z użyciem przemocy” z art. 41a § 1 Kodeksu karnego

W art. 41a § 1 Kodeksu karnego, dotyczącym możliwości zastosowania określonych środków karnych pojawia się zwrot „przestępstwo z użyciem przemocy”. Sposób jego rozumienia stał się przedmiotem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2021 r. o sygn. I KZP 7/20, w której sąd uznał, że jako przemoc można rozumieć zarówno przemoc fizyczną, jak i psychiczną.
Sebastian K. został skazany przez sąd I instancji za znęcanie się nad członkami rodziny i niestosowanie się do orzeczonych środków karnych na karę ośmiu miesięcy pozbawienia wolności. Orzeczono również środki karne z art. 41a § 1 Kodeksu karnego. Od tego wyroku apelację wniosła obrona, a także prokurator, jednakże tylko w zakresie zastosowania środków karnych. Sprawą tą, jako sąd II instancji, zajął się Sąd Okręgowy w Tarnowie, który postanowił zwrócić się do Sądu Najwyższego z zagadnieniem prawnym wymagającym zasadniczej wykładni ustawy. Sąd ten zadał pytanie:
„Czy zawarty w art. 41a § 1 k.k. zwrot „przestępstwo z użyciem przemocy” oznacza przestępstwa, do ustawowych znamion których należy przemoc (użycie/zastosowanie przemocy), czy też przestępstwa, które faktycznie popełnione zostały z użyciem przemocy, a w tym przypadku, czy stanowiący element tego zwrotu termin „przemoc” oznacza wyłącznie przemoc fizyczną, czy też także przemoc w innej postaci, a w szczególności psychiczną?”
W sprawie tej Sąd Najwyższy zdecydował się podjąć uchwałę w składzie trzech sędziów. Sąd uznał, że „Przestępstwem z użyciem przemocy w rozumieniu art. 41a § 1 Kodeksu karnego jest każde przestępstwo, które faktycznie popełnione zostało z użyciem przemocy, przy czym użyte w tym przepisie słowo »przemoc« obejmuje zarówno przemoc fizyczną, jak i psychiczną” (Baza Orzeczeń Sądu Najwyższego).
Oznacza to, że środki karne przewidziane w art. 41a § 1 Kodeksu karnego mogą zostać zastosowane nie tylko w razie popełnienia przestępstw, do których ustawowych znamion należy przemoc, ale do każdego przestępstwa, przy popełnianiu którego rzeczywiście doszło do użycia tej przemocy. Sąd Najwyższy podtrzymał tym samym zdanie wyrażone w uchwale z dnia 23 października 2002 r. I KZP 33/02 (OSNKW 2002/11-12/93). Co więcej, może to być również przemoc psychiczna, a nie tylko fizyczna. Taka wykładnia korzystnie wpływa na poziom ochrony ofiar przestępstw, co podkreślił również Sąd Najwyższy. Pozwoli to na znacznie lepsze zadbanie o pozycję pokrzywdzonych i ograniczy bezkarność sprawców. Takie rozumienie gwarantuje także zgodność interpretacji wspomnianego przepisu z art. 2 Ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz. U. 2020 poz. 218 ze zm.), który również odwołuje się do szkód i krzywd psychicznych.

Umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym

Jednym ze środków zapobiegawczych przewidzianych w Kodeksie karnym wykonawczym jest umieszczenie w zakładzie psychiatrycznym. W sprawie właściwy jest sąd, w którego okręgu sprawca przebywa, będący sądem tego samego rzędu co sąd, który wydał orzeczenie w pierwszej instancji.
Przed orzeczeniem środka zabezpieczającego sąd wysłuchuje:

  • psychologa;
  • lekarza psychiatry – w sprawach osób niepoczytalnych, o ograniczonej poczytalności lub z zaburzeniami osobowości albo gdy sąd uzna to za wskazane;
  • lekarza seksuologa lub psychologa seksuologa – w sprawach osób z zaburzeniami preferencji seksualnych.
  • biegłego w przedmiocie uzależnienia – fakultatywnie w sprawach osób uzależnionych.

Zakłady psychiatryczne mogą być organizowane jako zakłady dysponujące warunkami podstawowego, wzmocnionego lub maksymalnego zabezpieczenia.

Do zakładu psychiatrycznego dysponującego warunkami maksymalnego zabezpieczenia kieruje się sprawcę, jeżeli jego powtarzające się zachowania zagrażające życiu lub zdrowiu innych osób lub powodujące niszczenie przedmiotów znacznej wartości nie mogą być opanowane w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym dysponującym warunkami wzmocnionego zabezpieczenia lub jeżeli nie jest możliwe zapobieżenie samowolnemu oddaleniu się z zamkniętego zakładu psychiatrycznego dysponującego wzmocnionymi warunkami zabezpieczenia sprawcy.

Do zakładu psychiatrycznego dysponującego warunkami wzmocnionego zabezpieczenia kieruje się sprawcę, jeżeli jego zachowania zagrażające życiu lub zdrowiu innych osób lub powodujące niszczenie przedmiotów znacznej wartości nie mogą być opanowane w zakładzie psychiatrycznym, dysponującym warunkami podstawowego zabezpieczenia. Do zakładu o wzmocnionym zabezpieczeniu zostanie także skierowany sprawca stwarzający zagrożenie poza zakładem, gdy nie jest możliwe zapobieżenie jego samowolnemu oddaleniu się z zakładu psychiatrycznego dysponującego warunkami podstawowego zabezpieczenia.

Do zakładu psychiatrycznego dysponującego warunkami podstawowego zabezpieczenia kieruje się sprawcę, który nie kwalifikuje się do zakładu psychiatrycznego o maksymalnym lub wzmocnionym zabezpieczeniu.

Sąd zalicza na poczet kary okres pobytu skazanego w zakładzie.

Sąd może pozostawić bez rozpoznania wniosek o zmianę lub uchylenie środka zabezpieczającego, jeżeli od wydania poprzedniego orzeczenia w tym przedmiocie upłynęło mniej niż 6 miesięcy, a wnioskodawca nie wskazał nowych okoliczności mających znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Wymaga podkreślenia, że na postanowienie co do środka zabezpieczającego przysługuje zażalenie.

Zły stan zdrowia nie może być podstawą wstrzymania wykonania orzeczenia

Sytuacja zdrowotna skazanego może być przedmiotem rozważań sądu w postępowaniu w przedmiocie odroczenia wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności albo sądu penitencjarnego w postępowaniu o przerwę w wykonywaniu kary w trybie art. 153 Kodeksu karnego wykonawczego. Sąd który wydał orzeczenie w pierwszej instancji jest bowiem właściwy również w postępowaniu dotyczącym wykonania tego orzeczenia.
Wspomniany przepis Kodeksu karnego wykonawczego stanowi, że w sąd penitencjarny udziela przerwy w wykonaniu kary w wypadku  choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonywanie tej kary.  
W postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2020 r. o sygn. V KK 443/20, Sąd Najwyższy rozważył kasację od wyroku sądu drugiej instancji. Obrońca wniósł o wstrzymanie wykonania prawomocnego orzeczenia na podstawie art. 532 § 1 Kodeksu postępowania karnego. Przepis ten stanowi, że w razie wniesienia kasacji Sąd Najwyższy może wstrzymać wykonanie zaskarżonego orzeczenia. W tej sytuacji, zdaniem obrońcy, skazany nie był w stanie odbywać kary w zakładzie karnym z uwagi na pozostawanie w złym stanie zdrowotnym.
Sąd Najwyższy stwierdził, że możliwość skorzystania przez skazanego z instytucji wstrzymania wykonania prawomocnego orzeczenia unormowanej w art. 532 § 1 k.p.k. należy łączyć jedynie z okolicznościami związanymi z nietrafnością merytoryczną zaskarżonego orzeczenia. Zdaniem SN okoliczności związane ze stanem zdrowia skazanego, jego sytuacją rodzinną czy innymi społecznie uzasadnionymi względami nie powinny być brane pod uwagę.
Sąd Najwyższy zaznaczył również, że sytuacja zdrowotna skazanego, może być przedmiotem rozważań sądu tylko w postępowaniu w przedmiocie odroczenia wykonania orzeczonej kary pozbawienia wolności albo postępowaniu o przerwę w wykonywaniu kary. Nie może jednak być przesłanką do zastosowania instytucji z art. 532 § 1 k.p.k.