Artykuły 185e i 185f Kodeksu postępowania karnego, dodane ustawą z dnia 13 stycznia 2023 r. (Dz.U. z 2023 r. poz. 289 ze zm.), obowiązujące od 15 lutego 2024 r., wprowadzają szczególne zasady przesłuchiwania świadków z zaburzeniami psychicznymi, rozwojowymi lub trudnościami w komunikacji.
Zgodnie z art. 185e k.p.k. przesłuchanie takiego świadka przeprowadza się wyłącznie wtedy, gdy jego zeznania mają istotne znaczenie dla sprawy. Co do zasady czynność ta powinna zostać wykonana tylko raz, aby ograniczyć ryzyko pogorszenia stanu psychicznego świadka. Przesłuchanie odbywa się przed sądem, w obecności biegłego psychologa, w terminie 14 dni od złożenia stosownego wniosku. Co ciekawe, biegły psycholog biorący udział w przesłuchaniu powinien być osobą płci wskazanej przez świadka (chyba że będzie to utrudniać postępowanie).
Cały przebieg przesłuchania musi zostać utrwalony w formie zapisu obrazu i dźwięku. Nowe przepisy przewidują również możliwość zastosowania metod komunikacji wspomagającej lub alternatywnej, jeżeli wymaga tego jego stan zdrowia.
Art. 185f k.p.k. określa natomiast warunki i miejsce przeprowadzania takich przesłuchań. Powinny one odbywać się w odpowiednio przygotowanych, bezpiecznych pomieszczeniach, a w wyjątkowych sytuacjach – także poza siedzibą sądu.
Minister Sprawiedliwości został zobowiązany do wydania rozporządzenia określającego szczegółowe wymagania dotyczące wyposażenia tych pomieszczeń oraz wzorów informacji przekazywanych osobom przesłuchiwanym. Akt wykonawczy został już wydany i wszedł w życie dnia 21 stycznia 2025 r. (Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 13 stycznia 2025 r. w sprawie określenia wzorów informacji o przebiegu, sposobie i warunkach przesłuchania dla osób przesłuchiwanych w trybie określonym w art. 185a-185c k.p.k. oraz art. 185e k.p.k; Dz. U. poz. 59).
Warto dodać, że zgodnie z art. 52a Kodeksu postępowania karnego, organ prowadzący postępowanie karne, zamierzając przesłuchać świadka w trybie art. 185e-f Kodeksu postępowania karnego, ustala właściwości i warunki osobiste pokrzywdzonego oraz rodzaj i rozmiar ujemnych następstw popełnionego na jego szkodę przestępstwa, mając na uwadze charakter tego przestępstwa oraz okoliczności jego popełnienia, poprzez sporządzenie kwestionariusza indywidualnej oceny pokrzywdzonego (zgodnie ze wzorem opracowanym w rozporządzeniu MS wydanym na podstawie art.52a § 6 k.p.k.), najpóźniej przed rozpoczęciem czynności. Co do zasady zaś, jeśli jest to możliwe i nie spowoduje to zwłoki dla postępowania, organ zobowiązany jest odebrać oświadczenie od osoby przesłuchiwanej w przedmiocie tego, czy chce zastosowania przewidzianych w przepisie art. 185f środków.
Zamiar wprowadzenia regulacji art. 185e Kodeksu postępowania karnego i odpowiedniej zmiany odnośnych przepisów nawiązujących do tej czynności wyczerpująco podano w uzasadnieniu ustawy z dnia 13 stycznia 2023 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw, gdzie wskazano: „Wprowadzona regulacja nałoży na organ procesowy obowiązek dokładnej oceny sytuacji świadka, przy wykorzystaniu narzędzia przewidzianego w zmienianym art. 52a k.p.k.. Jeżeli tylko pojawi się przekonanie, że przesłuchanie powinno się odbyć w trybie określonym w art. 185e, organ procesowy będzie musiał sprawdzić te okoliczności i podjąć decyzję co do sposobu przeprowadzenia dalszych czynności w oparciu np. o orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, inny dokument dotyczący stanu zdrowia czy wreszcie opinię biegłego. Bazując na tych źródłach, oceni, czy u świadka (…) występują zaburzenia psychiczne, rozwojowe, zakłócenia zdolności postrzegania lub odtwarzania przez niego postrzeżeń i zachodzi uzasadniona obawa, że przesłuchanie w innych warunkach niż wskazane w tym przepisie mogłoby wpłynąć negatywnie na jego stan psychiczny lub byłoby znacznie utrudnione. A zatem będzie oceniać, czy występują u świadka cechy uzasadniające i nakazujące zapewnienie mu ochrony podczas czynności przesłuchania. Bez wątpienia orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, inny dokument o stanie zdrowia, opinia biegłego będą miały charakter dowodu co do stanu świadka. Zestawienie tego wykazanego stanu z wymogiem ochrony nadrzędnego dobra, jakimi są życie i zdrowie, będzie z kolei podstawą dla ograniczenia prawa do bezpośredniego udziału w czynnościach postępowania.”
Tę zmianę w procedurze karnej należy ocenić pozytywnie. Wprowadza ona nie tylko potrzebne rozwiązania usprawniające funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości w praktyce, lecz także zapewnia osobom z różnymi trudnościami odpowiednie warunki do udziału w postępowaniu karnym. Dzięki temu wymiar sprawiedliwości staje się bardziej przyjazny i dostępny dla wszystkich.
